Lễ hội Đình Trà Cổ là nét đẹp văn hóa truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ, mang ý nghĩa sâu sắc trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của Nhân dân địa phương. Đây không chỉ là dịp để tưởng nhớ, tri ân công lao các bậc tiền nhân, các vị Thành hoàng đã có công khai hoang, lập ấp, xây dựng quê hương Trà Cổ, mà còn là dịp giáo dục truyền thống yêu nước, đạo lý "Uống nước nhớ nguồn", góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa của dân tộc, quảng bá hình ảnh quê hương Trà Cổ đến với đông đảo Nhân dân và du khách gần xa. 

Đình Trà Cổ tọa lạc ở khu Nam Thọ, phường Trà Cổ, thành phố Móng Cái, nay là phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh, là một trong những ngôi đình có nguồn gốc và mang đậm dấu ấn của nền văn hóa Đồng bằng Bắc Bộ, hội tụ nét đặc trưng riêng của nền văn hóa Việt, góp phần hình thành nên cộng đồng làng xã dân cư ven biển. Hằng năm, từ ngày 30/5 đến 3/6 âm lịch, tại đình Trà Cổ diễn ra lễ hội truyền thống. 

Theo hồ sơ xếp hạng di tích, có thể khái quát quá trình hình thành, phát triển của đình Trà Cổ như sau: Vào thời Lê sơ (thế kỷ 15), khi làng Trà Cổ mới hình thành, khởi thủy di tích là một ngôi đền hoặc ngôi miếu nhỏ, đơn sơ. Đến thế kỷ 17, khi dân cư đông hơn, đời sống vật chất cao hơn, làng Trà Cổ mới tôn tạo, mở rộng đền, miếu thành đình như hiện nay.

Truyền thuyết kể lại rằng, vào thế kỷ 15, có 12 gia đình ngư dân ở Đồ Sơn trong một lần đi đánh cá gặp sóng to gió lớn đã dạt vào một bán đảo hoang vu chỉ có sú vẹt và lau sậy. Nghe tin có thuyền gặp nạn, người dân từ vùng thượng sông Ka Long đã vượt mưa to, gió lớn đem lương thực, trang phục xuống cứu trợ. Trải qua thời gian, trước những thách thức về điều kiện tự nhiên và nguồn sinh kế, sáu gia đình đã rời đi, sáu gia đình còn lại quyết tâm bám trụ khai đất, lập làng, định cư nơi đây.

Với nghị lực và sự kiên trì, từ một nhóm cư dân đầu tiên, vạn chài Trà Cổ được hình thành, song buổi đầu còn thưa thớt và mang tính tự phát. Đến nay, các thế hệ người Trà Cổ vẫn truyền cho con cháu câu thành ngữ “Người Trà Cổ, tổ Đồ Sơn” với ý nhắc nhở con cháu rằng tổ tiên của họ quê ở Đồ Sơn. Đây cũng chính là nguồn cội hình thành nên văn hóa của vùng đất Trà Cổ.

Đình Trà Cổ được xây dựng trên khu đất bằng phẳng, cao ráo ở trung tâm của bán đảo Trà Cổ xưa (nay thuộc địa bàn phường Móng Cái 1), cách bãi biển Trà Cổ khoảng 200m theo đường chim bay; đình quay hướng nam ghé đông. Đình Trà Cổ hiện thờ 7 vị Thành hoàng làng là: Bạch Điểm Tước, Ngọc Sơn, Huyền Quốc Lã Thái úy, Không Lộ, Giác Hải, Nhân Minh và Quảng Trạch. Bên cạnh đó, đình còn thờ sáu vị hiền tài có công khai hoang lập nên vùng đất Trà Cổ xưa.

Đình Trà Cổ là kiến trúc gỗ có mặt bằng hình chữ Đinh thuộc loại sớm nhất trong lịch sử kiến trúc đình làng nói riêng, lịch sử kiến trúc Việt Nam nói chung. Trải qua gần 400 năm tồn tại và phát triển, đình Trà Cổ đã được trùng tu nhiều lần nhưng về cơ bản vị trí, kiến trúc, nghệ thuật truyền thống của đình được bảo tồn tương đối nguyên trạng. Hiện nay, đình Trà Cổ được khoanh vùng bảo vệ theo quy định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Ngôi đình là một kiến trúc cổ bề thế, mái lợp ngói vẩy, bốn góc đao cong vút như một con thuyền rẽ sóng lướt tới, tạo nên dáng vẻ thanh thoát. Các bức cốn ở vì kèo thể hiện đường nét chạm trổ chắc khỏe, tinh xảo và rất sống động, mang dấu ấn thời bấy giờ và được đánh giá là một trong những ngôi đình có quy mô đồ sộ và kiến trúc độc đáo của khu vực Đồng bằng Bắc Bộ.

Hiện nay, tại đình Trà Cổ còn lưu giữ được nhiều hiện vật có giá trị như: Ba đỉnh hương đồng, hai hạc cưỡi đầu rùa bằng gỗ sơn son thếp vàng, tám long ngai bằng gỗ của thời Nguyễn, 12 sắc phong… Hằng năm, từ ngày 30/5 đến 3/6 âm lịch, tại đình Trà Cổ diễn ra lễ hội truyền thống. Đây là một lễ hội có quy mô lớn, tiêu biểu cho loại hình lễ hội dân gian trên địa bàn thành phố Móng Cái nói riêng và của cả nước nói chung. 

Với những giá trị to lớn về kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa, năm 1974, đình Trà Cổ đã được Bộ Văn hóa-Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là di tích kiến trúc-nghệ thuật cấp quốc gia. Năm 2023, di tích đình Trà Cổ đã được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1225/QĐ-TTg ngày 24/10/2023 của Thủ tướng Chính phủ.

Đình Trà Cổ và Lễ hội truyền thống được lưu truyền qua hàng trăm năm lịch sử, đã và đang trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong nước và quốc tế.

Lễ hội Đình Trà Cổ năm 2026 giữ nguyên vẹn những phong tục truyền thống, đặc biệt là nét độc đáo với nghi lễ rước thần trên biển và hội thi “Ông Voi”. 

Hàng ngàn người dân kéo dài hàng cây số, rước thần trên biển đã ăn sâu vào tiềm thức cư dân miền biên viễn về một khát vọng quốc thái dân an, thuận buồm xuôi gió, cá tôm đầy thuyền… Khi đoàn rước thần đi qua, nhà nhà dâng lễ trước cửa, nghênh thần, cầu may mắn. Lễ hội Đình cũng chính là lễ hội của cả làng, lễ hội ở trong tâm thức, truyền thống mỗi gia đình, vùng đất Trà Cổ.

Cùng với đó, xuyên suốt lễ hội là tục rước và thi “Ông Voi” độc đáo. Theo đó, vào trước dịp lễ hội, làng chọn ra 12 đàn ông có tư cách đạo đức tốt, gia đình phương trưởng, cha mẹ vuông tròn để làm “cai đám”. Các “cai đám” này phục vụ tại lễ hội. Đến dịp áp tết, các “cai đám” này sẽ mua 1 lợn giống (lợn đực) về nuôi. Kể từ lúc ấy, chú lợn đã trở thành con vật của thần, không được gọi là lợn mà gọi là “Ông Voi”. Các “Ông Voi” được chăm sóc chu đáo, sạch sẽ, nóng có quạt mát, ngủ được mắc màn chống muỗi. Vào chiều 30-5 âm lịch, các “Ông Voi” này được đưa lên kiệu rước ra đình chầu ở hai bên cửa đình. Ban Tổ chức chấm điểm bằng cách cân xem “Ông Voi” nào nặng nhất, “cai đám” đó giành giải nhất. 

Trong Lễ khai mạc hội đình, các cai đám đã được lãnh đạo địa phương, BTC Lễ hội trao giấy chứng nhận, và các cai đám mới lại nối tiếp truyền thống đó, trở thành nét trao truyền vô cùng ý nghĩa.

Lễ khai mạc và các hoạt động tại lễ hội Đình Trà Cổ năm 2026 đã thu hút đông đảo Nhân dân và du khách. Lễ hội truyền thống đình Trà Cổ với nhiều hoạt động phong phú, đa dạng nhằm tiếp nối, phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp của cha ông; tuyên truyền, quảng bá sâu rộng hình ảnh vùng đất, con người Trà Cổ, Móng Cái, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Móng Cái. Trải qua bao thăng trầm của thời gian, Lễ hội Đình Trà Cổ vẫn được gìn giữ như một nét đẹp văn hóa truyền thống, trở thành điểm hẹn tâm linh, nơi hội tụ niềm tin, khát vọng về một cuộc sống bình yên, ấm no, hạnh phúc; đồng thời góp phần bảo tồn, phát huy các giá trị di sản văn hóa của quê hương và quảng bá hình ảnh Trà Cổ, phường Móng Cái 1 đến với bạn bè, du khách gần xa.